Stichting tot Bevordering
van Wetenschappelijk Onderwijs in de
Judaïstiek
[EN] 

9 nov 2016 — The Jewish Paul and Christianity (PThU-VU)

Studenten, PhD-studenten, docenten en professoren van allerhande instellingen waren woensdag 9 november aanwezig op de PThU om zich te buigen over de ‘The Jewish Paul and Christianity’. De Engelstalige studiedag bestond uit twee lezingen van buitenlandse experts, workshops en een plenaire terugkoppeling en discussie.

De lezingen

Pamela Eisenbaum: Paul was not a Christian
De Amerikaans-Joodse Pamela Eisenbaum schreef een boek met de provocerende titel: Paul was not a Christian. Daarmee wil Eisenbaum ten eerste zeggen dat ‘christen’ een anachronisme is en Paulus zichzelf niet zo bestempelde. Haar toegankelijke en enthousiaste presentatie ging nader op haar these in met een uitleg van haar ‘Radical New Perspective on Paul’. Dit is weer een nieuwe variant op de New Perspective beweging waarin de studie van Paulus benaderd wordt vanuit zijn joodse achtergrond en deze joodse achtergrond ook met nieuwe, genadevolle, ogen bestudeerd wordt. Eisenbaums radicale nieuwe perspectief gaat nog een stapje verder wat betreft de Joodsheid van Paulus en stelt dat voor Paulus Jezus’ dood als genoegdoening alleen voor heidenen relevant is. Joden zouden Christus niet op die wijze nodig hebben. Naar Eisenbaums lezing van Paulus zijn er twee wegen tot God.

Ze gaf vijf ‘werkprincipes’ om Paulus te bestuderen:

  1. Paulus bekeerde zich niet tot het christendom, want dat bestond toen nog niet. Hij bleef een jood.
  2. De interpretatie van Paulus’ brieven moet gebaseerd zijn op een eerlijk en accuraat begrip van het jodendom.
  3. Paulus’ retoriek is gericht op heidenen.
  4. Paulus is een apocalyptisch denker.
  5. Jezus redt, maar hij redt alleen heidenen.

Gabriele Boccaccini: Three Paths to Salvation
Gabriele Boccaccini benadert Paulus vanuit de studie van het Tweede Tempel jodendom, met name vanuit de apocalyptische Henoch-traditie. Dat Paulus een Jood was, dat is gesneden koek. Maar wát voor Jood was hij? Dat is de vraag, wat Boccaccini betreft. Zijn antwoord luidt dat Paulus zijn Farizese wereldbeeld inruilde voor het apocalyptische wereldbeeld van de Jezusbeweging waarbij hij zich aansloot. De Henoch-traditie was invloedrijk in het Tweede Tempel jodendom en in dat deel van het jodendom waarin men Jezus als Messias beleed vanuit een apocalyptisch wereldbeeld. Belangrijke ideeën daarin waren:

  1. Het kwaad heeft een buitenmenselijke oorzaak en de schepping is gecorrumpeerd.
  2. Het einde der tijden en het oordeel nadert snel.
  3. Jezus is de Messias die autoriteit heeft om zonden te vergeven en zal terugkeren als laatste rechter.
Gabriele Boccaccini

Boccaccini benadrukt met name het eerste punt: de macht van het kwaad. Alle mensen vallen onder de macht van het kwaad, maar niet iedereen hoeft vergeven te worden. Rechtvaardiging door het geloof is een aanbod aan alle zondaars, joden en heidenen. Echter, rechtvaardiging staat wat Boccaccini’s Paulus betreft niet gelijk aan verlossing. Verlossing geschiedt door werken voor zowel joden als heidenen. Na de aanname van de rechtvaardiging dien je je als jood aan de Tora te houden en als heiden aan enkele geboden en de natuurwet. Je zonden in het verleden worden vergeven door de rechtvaardiging, daarna is er werk aan de winkel. Er zijn ook mensen die het oordeel passeren zonder Christus’ aanbod van rechtvaardiging, op eigen kracht met de wet (Tora of natuurwet, afhankelijk van de groep waartoe je behoort). Jezus is niet gestorven voor de rechtvaardigen, maar alleen voor zondaren. Christus is dus een aanbod aan alle zondaren, joden en heidenen, maar niet alle joden en heidenen zijn zondaren in Boccaccini’s lezing van Paulus.

Voor beide sprekers geldt: Paulus werd niet bekeerd, maar geroepen. Het moge een kwestie van definitie zijn, er is de Bijbelwetenschappers veel aan gelegen. De eerste term neigt ertoe Paulus weg te trekken uit zijn joodse context, terwijl de tweede karakterisering Paulus’ blijvende joodse identiteit onderstreept.

De middag: workshops en plenaire discussie

In de middag kon er een van de vier workshops gevolgd worden.

  1. The Jewish Paul who did not become a Christian (Pamela Eisenbaum en Bert Jan Lietaert Peerbolte). Over Romeinen 11, in het bijzonder de verzen 25-27.
  2. 2 Cor 6:14-7:1 and the Place of Women in Early Judaism and Christianity (Peter Tomsom). Een vergelijking van het gedeelte uit 2 Korintiërs met joodse bronnen met de vraag naar de plaats van vrouwen in het vroege jodendom.
  3. Freed to Serve! (Dineke Houtman en Chanan Raguse). Een vergelijking van 1 Kor. 7:17-24 en Sifré Numbers 115 om na te denken over vormen van slavernij en de betekenis van terminologie.
  4. Paul and Enochic Literature (Gabriele Boccaccini). Een toepassing van zijn lezing door uit Henoch te lezen (1 Henoch 50 en 89:73-90:42) om het te vergelijken met de brief aan de Romeinen (1:16-3:31).

De dag werd afgesloten met een plenaire discussie geleid door Jan-Willem van Henten. Elementen uit de lezingen en de workshops kwamen terug, maar ook de zorgen over de preek van aankomende zondag. Hoe kunnen opgedane inzichten naar de praktijk vertaald worden als je het oneens bent met de Bijbeltekst? De hermeneutische sleutel die Boccaccini bepleitte, was dat eenieder vrij is, net zoals de bijbelschrijvers dat deden, zelf creatief aan de slag te gaan met teksten uit de traditie. ‘We are in a theological university. So you can learn how to do that here.’ Dat is niet de taak van de bijbelwetenschap.

Organisatie en financiering

De dag werd georganiseerd door Dineke Houtman, Bert Jan Lietaert Peerbolte en Annette Merz. De kosten werden gedragen door NOSTER, PThU, VU en de Stichting tot Bevordering van Wetenschappelijk Onderwijs in de Judaïstiek.


Eerdere berichten

2018-11-07 Studiemiddag: Wat heeft de Kerk met Israël?
2018-03-06 De voetstappen van de Messias
2018-04-05 Kardinaal Willebrandslezing
2018-05-26 De Joodse wortels van het Onze Vader
2018-07-03 Erasmus+ subsidie voor nieuw uitwisselingsprogramma PThU en Schechter Instituut (Jeruzalem)
2018-02-22 Studiemiddag ‘Continuïteit & Vernieuwing’ van de leerstoel Judaistiek
2017-06-23 Rabbijn Chaim Eisen: The Presence of God in Prayer
2016-12-19 Symposium en rede van prof. Houtman
2016-11-09 The Jewish Paul and Christianity (PThU-VU)
2016-07-15 Colloquium Leuven: Messiasverwachting in de Targoem van het Twaalfprofetenboek
2016-04-13 ‘Ask the Rabbi’. Gastcollege rabbijn Chaim Eisen
2015-11-01 Onopgeefbaar verbonden?! – All in the Family
2015-09-02 Onopgeefbaar verbonden?!
2015-06-30 Op audiëntie bij de Paus
2015-05-31 Congres: Stories and Traditions in Transformation